शहिद

गाजापट्टिको चेकपोष्टमा
हुइङ्केर एउटा गाडी आयो,
बटुवालाई दियो ठक्कर,
भीत्र कोहि करायो- ‘अल्लाह हु अकबर’

त्यो रात भूमध्य सागरको पूर्वीतटमा
स-सम्मान नगर परिक्रमा गर्यो- दुइटा यहुदीको लाशले,
आत्मघाती चालकलाई झन्डा ओढायो, अर्कोतिर हमासले।

न कसैको हित भो, न कसैको जित भो
तर जे भो, राष्ट्रियता सहित भो,
त्यसैले दिवंगत तीनैजनालाई
घोषणा शहिद भो !

मैले कसबलाई शहिद भन्नेहरु देखेको छु,
मैले आत्मबलका खातिर लाश, गन्नेहरु देखेको छु,

शहिद तँ को होस्?

क्याम्बोडियाको म्युजियममा खचाखच भरिएको खोपडी होस्?
कि गुजरातको दंगामा जलाइएको अब्दुल मिंयाको झोपडी होस्?

बिस्फोटमा पड्किएर टुक्रा टुक्रा, जिहादीको शरीर होस्,
कि अरुहरुकै युद्धमा स्वर्ग जाने, गोर्खाली बीर होस्?

अनार्य होस् कि, हिटलरले मारेको?
कि शुभास चन्द्र बोस, कसैले गाएब पारेको?

तँ तुत्सी होस् कि हुतु होस्,
तँ नुएर होस् कि दिन्का होस्
कि त सँधै उत्सर्गमा तल्लिन,
यगोपावितको सिन्का होस्?

सेनाले मारेको माओबादी होस् कि,
माओबादीले मारेको सेना होस्,
या जनता होस्, क्रस फायरमा भेटिएको,
कि मुक्तिनाथ होस्, खम्बामा बाँधेर रेटिएको?

आफैमा आगो सल्काएर,
भुतभुताउदै मर्ने दलाइ लामाका चेला होस् की,
आफ्नै छाती ठोकी हिड्ने, अशुराको मेला होस्?

तँ रोहिंगा होस् कि राष्ट्रहिन,
या राजा बिरेन्द्र, सत्तासीन?
तँ बामियानको बुद्ध होस्?
पेशावर मात्रै होस् कि तँ
वजरिस्थान सुद्ध होस्?

तँ कश्मिर भए,
क्वेटा पनि त होलास,
सिमानाको उता भए तँ,
यता पनि त होलास !

तँ सुन्नी होस् कि सिया होस्?
तँ मुजिब होस् कि जिया होस्?
राजीव गान्धी कि प्रभाकरण,
तँ हामी जस्तै होस् कि,
अलि छुट्टै, असाधारण?

मलाई लाग्छ,
तँ झिल्का होस्,
जसको उज्यालोले निदाई रहेको समाज जाग्छ-
तेरो मृत्युले बाँचेकाहरुलाई-
यथास्थितीको क्रूरता बताउँछ
र परिवर्तनकालागि प्रेरित गर्छ।

त्यहि त हो तात्पर्य?
तैले मरेर फ़ुट्दैन पहाड, बन्दैन बाटो।

सडक दुर्घटनामा परेर मर्नेहरुले यदि,
देशलाई सडक सुरक्षाको प्रेरणा मिल्छ भने,
त्यो पनि शहिद हो।

तर मृत्युसंग अभ्यस्त भैसकेको समाजमा,
बरु गढ़िमाईको राँगो शहिद होला,
तँ शहिद होइनस,
फगत एउटा संख्या होस्, कागजमा एउटा अंक-
मुख्य समाचारको सानो अंश भन्दा बढी तेरो महत्व छैन
शहिद दिवसको भोलिपल्ट बढारिने,
मुर्झाएका मालाहरु भन्दा बढी तेरो मूल्य छैन

जब मृत्यु प्रति सह-अनुभूति हराउदै जान्छ
जब पिना सुक्दै र काग कराउदै जान्छ-
तैले मरेर हुदै हुदैन
सुन्ने कोहि भए बोल बरु,
पढ्ने कोहि भए लेखे हुन्छ-
किनकी आहुतिले हुदैन उज्यालो बिहानीको,
उदयले हुन्छ !

चिरायु रेग्मी

I missed You

I missed you for so long,

and so bad 

but I realized 

It was not you that I missed.

Or the lover You were

But I missed the Love 

I was in,

and that Love was,

entirely mine-

You were but, a mirror-

where I could see

reflection of my own affection.

 

Where you existed in me,

is a vacant space now-

but that doesn’t make you irreplaceable-

For in winters,

a hand needs a glove

and a dove needs a dove.

My old love,

Goodbye.

 

स्वास्थ्य र समाजवाद

Image

सन् २००१ सेप्टेम्बर ११ मा अमेरिकाको न्यूयोर्क शहरमा आतंककारी हमला भयो । ट्वीन टावर क्षणभरमै धराशायी भए र भग्नावशेषमा हजारौं मानिसहरु फसेका थिए । त्यही बेला अमेरिकी जनता स्वतस्फूर्तरुपमा अप्ठ्यारोमा परेकाहरुलाई सहयोग गर्न होमिए– त्यो संकटको धु‘वा धुलोको कत्ति पर्वाह नगरी । तर त्यही प्रदूषण र दुर्घटनाको चपेटाले कालान्तरमा धेरैलाई स्वास प्रश्वाससम्बन्धी समस्या एवं मानसिक तनाव (PTSD) ले प्रभावित ग¥यो । उनीहरु आफ्ना देशका अस्पतालमा गए, उपचारका लागि । तर आफूलाई जोखिमयुक्त वातावरणमा स्वेक्षाले राखेको भन्दै त्यहॉका इन्सुरेन्स कम्पनीले उनीहरुको उपचार खर्च गर्न मानेनन् । आफै पैसा तिरेर उपचार गर्न एउटा मध्यम वर्गीय नागरिकलाई अमेरिकामा असम्भव प्रायः हुन्छ । त्यहॉ स्वास्थ्य विमाको चलन छ ।
उनीहरु डुंगा चढेर समुद्रको बाटो हु‘दै क्यूवा झरे । त्यहॉका हेर्दा सामान्य झै लाग्ने क्लिनिकमा नाम र उमेर मात्र सोधेर निकै सस्तोमा उपचार गरियो र घर फर्किदा अलि दिन पुग्ने औषधिसमेत लिएर फर्किए ।

आजको युगमा दुई नितान्त अलग दर्शनहरु पू‘जीवाद र समाजवादको द्वन्द्व छ । अमेरिका पू‘जीवादको द्योतक हो भने क्यूवा आधुनिक समाजवादको सीमास्तम्भ हो । दुबैले आफ्नै किसिमले प्रगति गरेका छन्– आर्थिक, सामाजिक, सैन्य–विभिन्न पहलहरु होलान् तर त्यहॉका जनताले कति सुख
सुविधा पाएका छन् भन्ने कुराको एउटा कसी स्वास्थ्य सेवा हो र त्यसमा निःसन्देह क्यूवा अगाडि छ ।

हाम्रो देशमा प्रत्येक चुनावमा कम्युनिष्ट भोट बढी खस्छ । त्यो फरक कुरा हो कि उनीहरु कहिले माले एमाले बनेर हार्छन्, कहिले एमाले र माओवादी बनेर हार्छन् । फलस्वरुप आम नेपालीमा शायद जन्मसिद्धरुपले विकसित ‘समाजवादी’ भावनालाई कदर गर्न असमर्थ हुन्छन्- पानीले भरिएर पनि लोटा चुहिएर एउटा पियासु अतृप्त भएजस्तै । मैले ‘जन्मसिद्ध’ र ‘भावना’ भनें किनकि त्यो नेपालमा छरपस्ट भएका वामपन्थी दलहरुले शिक्षा र जागरणको अनवरत प्रयासले विकसित भएको चेतना होइन, बरु समानता र एकरुपताको प्रकृतिपरक स्वभावले प्रादुर्भाव भएको फगत एउटा सुषुप्त भावना हो । जुन भावनाले न माक्र्सवाद सुन्न पाएको छ, न पू‘जीवाद केलाउन पाएको छ । अल्छी कम्युनिष्टहरुको निस्क्रियता, भ्रष्ट बामहरुको दुराचार र उग्रवादीहरुको नरसंहारमा परेर त्यो भावना एकाकार भएर चेतनामा विकसित हुन पनि पाउ‘दैन । त्यो अमूर्त भावनाले न अन्याय र अव्यवस्थालाई पहिचान गर्न सक्छ, न त्यसको विरुद्ध
आवाज नै उठाउन सक्छ । त्यो त चूपचाप सहन्छ– १२ घण्टाको अन्धकार, पानीदेखि पेट्रोलसम्मको हाहाकार, आर्थिक मन्दी, शिक्षण संस्थाको तालाबन्दी, अड्डा अदालतमा निर्लज्ज भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, महंगी र अपराध ।
त्यसैले त यहॉका कम्युनिष्ट भनाउ‘दा सत्तासीन पार्टीका केन्द्रीय नेता निजी मेडिकल कलेजका निम्ति खुलेआम लविङ् गर्छन् समाजवादको खोल ओढेको पू‘जीवादी ब्वॉसोले जस्तै । म निजी मेडिकल कलेज र निजी अस्पतालको खिलाफ होइन– उनीहरुले पनि आफ्नो किसिमले सेवा दिएकै छन्, तर एउटा कम्युनिष्ट कहलिएको व्यक्तिबाट स्वास्थ्य जस्तो आधारभूत कुरामा यति निजीकरण र नाफामुखी उद्देश्य निसंकोच व्यक्त हुनु दुःखलाग्दो कुरा हो । चिकित्सकजस्तो अहोरात्र खटिएर विरामीको सेवा गर्ने पेशा पैसा तिरेर पढ्ने कुरै होइन, त्यो पनि लाखौं । यसमा विद्यार्थीको क्रयशक्ति भन्दा पनि सेवाको भावना मुख्य हुनुपर्ने तर बिडम्बना नेपालमा सरकारी मेडिकल कलेज एउटा मात्रै छ । फलस्वरुप परोपकार र सेवाको भावना भएका जेहेनदार र काविल विद्यार्थीहरु पनि स्नातक तहमा लाखौं र स्नातकोत्तर तहमा करोडौंसम्मको मूल्य तिरेर पढ्न वाध्य छन् । यसरी स्वास्थ्य जस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा उत्पादन हुने जनशक्ति क्षमताको आधारमा नभई खर्च गर्ने औकातका आधारमा तयार हुन्छ । स्नातक तहमा अपुग र स्नातकोत्तर तहमा शून्य प्रायः छात्रवृत्तिको व्यवस्थाले गर्दा अध्ययनमा शिक्षा र सीपभन्दा स्रोत मुख्य हुन पुगेको छ ।
जब पैसा, त्यो पनि धेरै, तिरेर अध्ययन गरिन्छ, सेवामा पनि व्यापारीकरण बढ्छ । एकातिर चलाख व्यापारीले खोलेका निजी क्लिनिक र नर्सिङ होम, अर्कातिर ठूलो लगानी गरेर बनेका चिकित्सक/स्वास्थ्यकर्मीहरु, अनि कसरी हुन्छ स्वास्थ्य सेवा सस्तो र सर्वसुलभ ? नेपालको समग्र स्वास्थ्य क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी भनेको सरकारले कहिलै नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्न सकेन । उसले आफ्ना जिम्मेवारीहरु, विशेष गरी अध्ययन अध्यापन, निजी क्षेत्रको जिम्मामा छोडिदियो र लगानीकर्ताहरुलाई यो राम्रो अवसर भयो । संसारमै आज स्वास्थ्य सेवा ठूलो व्यवसाय बनेको छ– औषधि, औषधिजन्य उपकरणहरुको उत्पादनदेखि शिक्षण र सेवा प्रदानसम्म ।
जब निजी क्लिनिक र नर्सिङहोमहरु मौलाउ‘दै गए, सरकारलाई पनि सजिलो भयो– उसले ठान्यो आफूले गर्नुपर्ने काम अरुले नै गरिदियो । मारमा परे जनता, जुन चिज निकै सस्तोमा सजिलै उपलब्ध हुनुपर्ने थियो, त्यसलाई चर्को मूल्य तिरेर प्राप्त गर्नुपर्ने भयो । अपर्याप्त दरबन्दी भएका सरकारी संरचनाहरुलाई अपुग तलब
भत्ताले उदासीन र असन्तुष्ट स्वास्थ्यकर्मीहरुले धान्न सकेनन र यिनै भोका नाङ्गा श्रमजीवीहरुलाई थोरै बढी सेवा/ सुविधाको सम्मोहनले तानेर व्यापारीहरुले गुणस्तरीय सेवा भन्दै निजी व्यवसाय सञ्चालन गरे ।
स्वास्थ्य कदापि व्यापार व्यवसाय बन्नु हु‘दैन । यो जनताप्रति देशको दायित्व हो । अहिले सरकारको निस्क्रियता र निकम्मापनले गर्दा जुन अभाव छ , त्यसलाई निजी सेवा प्रदायकहरुले केही पूरा गरेका छन्, त्यो सह्रानीय छ तर प्रत्येक मान्छेको सुस्वास्थ्य, उत्तरदायी सरकारको जिम्मेवारी हो । जसरी आम मान्छेको सुरक्षाका लागि प्रहरी छन्, कतै आगो लागे दमकल आएर निभाउ‘छन्, कतै बाढी पहिरो आए सशस्त्रका उद्धार टोली खटिन्छन् र त्यसका लागि पैसा तिरेर सहयोग गर्ने निजी कम्पनी हु‘दैनन्, स्वास्थ्य पनि त्यस्तै हो । यो कुरा सुन्दा अचम्म लाग्ला, किनकि सबै कुरामा सहनशील हामी नेपाली जनतामा आफ्नो नैसर्गिक अधिकार बुझ्नसक्ने क्षमता पनि हराइसकेको छ । तर कालान्तरमा स्वास्थ्य धनी गरीब सबैका लागि समान, गुणस्तरीय र सर्वसुलभ हुनुपर्छ । यो आजको भोलि सम्भव नहोला तर त्यो दिशामा प्रयास आजैबाट शुरु गर्नुपर्छ ।

 

डा. चिरायु रेग्मी

श्रीगाउ‘ प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र श्रीगाउ‘, दाङ

NO ELECTION IN NOVEMBER-2

-Chirayu Regmi

images (1)

Call me a skeptic, but I do not really see the point of upcoming constitutional assembly election. There are two, valid I think, reasons I dare say that.

Why did last constitutional assembly fail to deliver the much anticipated book of laws, even while its term was extended, four times? Well, they say it was about the ‘type’ of federalism, they could not agree upon- so after a series of disagreements, they finally gave up shamelessly, to appear again to forever forgetful forgiving people of Nepal, each one of them (major parties) hoping maybe, could salvage a majority this time, and make a constitution like they want.

And if we really believed in that, and if were clever enough to conspire to make one party win (but there are oh, so many parties), then this election might fulfill its aspirations. Otherwise, without the major parties (while a major chunk of a major belligerent party remains anti-election) agreeing on a common ground, or at least willing to, this whole election will be a mere fiasco. And what if the parties agree, negotiate and work towards the goal? Then, we simply don’t need the election! Revive the old committee, and publish what is almost drafted already.

When we were young, while playing cards, if none of us had a good set in hands, we used to unanimously agree to a rematch, and each one drawing cards again hoping to get something better this time.

Election costs lots of money- not just government’s. One candidate spends a minimum of 5 million, and one can easily guess what kind of money that is. Huge sums pledged by businessmen, and agents of various sorts, will be thankfully refunded, with hefty interest in terms of undue favors when the bloke makes it to power. It’s a vicious cycle of corruption and crime.

Second reason is more pertinent. We are heading to an election that would dictate ways of our life, without proper preparation. Without discussing the grave issues like Federalism, the prospects of sustainability, the economic viability, the risk of collapse and danger of disintegration, we are upto it, like it is some magic wand that will take all our woes away.  No, Federalism is just a fancy word here, to give people a false sense of achievement.

We have a communist party who looks to secure votes in name of ethnicity, a 180 degrees of deviance from what Marx said in ‘religion is opium of society’, rather juxtaposed to the British ‘divide and rule’. Parties’ manifestos are overburdened with bogus terms, and do not even bear a clear insight of the situation or society, let alone deal with the problems in a sensible manner. Corrupts and incompetents constitute the standing committees. Convicts, murderers and goons are contesting.  Do we really want these people sketch our dreams, design our destiny? We do not yet have the political maturity, in public or the leadership good enough for the purpose. That is why it aborts, maybe for right reasons.

दशैको कोठा

– चिरायु रेग्मी  

 Image

‘छिटो छिटो, साइत भै’गो- बा, झट्ट नुहाउनु!’

‘दश बजिगो? टावेल  ल्या त टावेल!’

‘अंकलहरू अझै आएनन? जा अक्षता ल्या, जमरा पनि ल्या    

, मस्तै ल्या’

‘किस्ती का छ? त्यो राम्रो थ्यो नि?’

‘भैगो, भैगो, थालमै ल्या, होइजान्छ’

‘ओहो अङ्कल, सुट नै ढल्काउनु भा? राम्रो छ’

‘बा, छिटो गर्नु न’

‘यो कति राम्री देखिएकी- हाम्री बहिनी’

‘दादा फोटो खिच्नु न’

‘खिच् खिच्, एता पनि खिच्’

‘राम्ररी के! आइज, तँ पनि आइज’   

‘भैगो तिमीहरु अब, तल बस- टिका लगाउने’

‘पूर्व फर्केर बस’

‘लौ, पहिला हाम्रो पालो, तिमीहरु फोटो खिच है’

‘जयन्ति मंगला काली..’

‘लाइट मिलेन.. झ्याल बन्द गर है..’

‘तल राख्ने रुमाल ल्याओ त’

‘खोइ टोपी लाएनस? मेरो लगाउछस? ला’

‘भएन, यसको टाउको ठुलो रैछ’

‘अब बुद्धि धेरै भए पछि…’

‘टिका बसेन, दहि पुगेन, अलि दहि हल के’

‘फेरी लगा जस्तो गर्नुस न, फोटो आएन’

‘फेरी?’

‘आयु द्रोण सुते, सृयम दसरथे..’

‘हात पुछ्ने रुमाल खोइ?’

‘ल ढोग, आज खुट्टामै ढोग।  यो खुट्टामा पनि’

‘खिच्,फोटो’

‘ल अब तिमीहरु बस’

‘कतिमा पढ्छ यो कान्छा?’

‘ओइ नानी, राम्ररी बस’

‘अलि उता सर न, मलाई ठाउ नै छैन’

‘प्लस टु’

‘कति?’

‘आइ.ए बा, आइ.ए’

‘ल बाबु फ़स्टाएस, राम्रो गरेस’

‘हजुरबाले यसपाली धान फस्टा जस्तै फस्टा भन्नु भा हो?’

‘होइन लाटा, फस्ट भएस भन्नु भा, क्लासमा’

‘बुवा, धेरै नलाउनु है, पुग्यो’

‘होइन सात पटक’

‘आयु द्रोण सुते…’

‘ल दक्षिणा ला’

‘कति भो तेरो?’

‘खोइ, चार सय असि भयो क्या हो’

‘अब मामाघर जानु पर्छ’

‘ए खानेकुरा ल्याओ के’

‘भैगो, जाम’

‘होइन,खाएर जाओ’

‘ए भयो भयो, धेरै हुन्छ’

‘अलि हाल न, अलि हाल’

‘अब सबैको फोटो खिचम’

‘कति पानि पर्या छ’

‘जाम जाम’

‘ल बाई बाई!’

 

त्यो के मान्छे ?

ButterflyLifeCycle

त्यो के मान्छे जो,

यथास्थितीमै दङ्ग परेर

निर्जीव निर्जीव झैँ

मुर्छित मुर्छित झैँ

र्याल काढेर,

अनि आफ्नै र्यालको कोकुनमा

गुटुमुटि डल्लो परेर,

न्यानो मानेर,

बाहिर निस्किन चाहन्न-

पुतली बनेर, उड्न चाहन्न ।

 

त्यो सुकेको प्याज जस्तै

चम्किलो आवरणको दम्भमा,

कौसीको एउटा खम्बामा,

वा भान्छाको एउटा कुनामा थन्किरहन्छ,

कहिले भुटिएर, कहिले काँचै

कसैको मुखबाट गन्ध बनेर छुट्छ

र कोठाभरि रन्किरहन्छ –

अमिलो र अप्रिय ।

 

प्याज फुलेको देखेको छौ?

त्यो फुल्ने प्याज बन तिमी !

 

बर्षौ बुइगलमा थन्केर पनि

एक रात भिज्न पाएमा,

गमक्क फुलेर प्राण झैँ

मुसु मुसु मुस्काउदै

आकाशतीर टुसाउने

तिमी क्वाँटी बन ।

 

जाऊ,

वर्षातमा रुझ्न जाऊ

माटोभीत्र आफ्नो जरा बुझ्न जाऊ

सके जति फूल, फक्र, फल तिमी –

हुरी आउछ, खुब हल्लाउछ,

असिनाले खुब चुट्छ,

तर नझर, कत्ति नगल तिमी  ।

 

आकाश छुन्छु जस्तै गरेर उम्र तिमी,

चरा हुन्छु जस्तै गरेर उफ्र तिमी

किनकि जिन्दगि जेनतेन बाँचेर

बुढेसकालमा हृदयघातले

उपलब्धिहीन, असन्तुस्ट

मर्नलाई होइन,

गजब गजबका कुराहरु,

गर्नलाई हो!

 

Ceiling Fan

Like a ceiling fan

with much movement

and work,

and like almost flying,

but still stuck at one place

of nothingness,

and hopeless emptiness.

 

Like a old rusty version of the fan,

that makes a rattling metallic sound

like its about dreams of his youth,

languishing over the situation.